Uit een verkenning naar stelsels van bewaken en beveiligen* in België, Denemarken, Duitsland (deelstaat Nedersaksen), Frankrijk en Italië blijkt dat er verschillende keuzes zijn gemaakt bij de inrichting van de stelsels. Geen van de stelsels, of zelfs onderdelen ervan, zijn een-op-een toe te passen in de Nederlandse situatie. Maar ze leveren wel kansen op voor Nederland om inspiratie op te doen. Vooral als het gaat om de manier waarop de coördinerende rol binnen de stelsels is ingericht, de wijze waarop cases worden besproken door betrokkenen en de manier waarop dwangbevoegdheden, zoals het delen van informatie, bij wet zijn geregeld.
Beeld: © Unsplash
In Nederland staat het stelsel van bewaken en beveiligen van bedreigde personen onder druk. Door een stijgende hoeveelheid dreigingen en enkele zware geweldsincidenten, zoals de moorden op advocaat Derk Wiersum en journalist Peter R. de Vries, wordt er steeds meer van het stelsel gevraagd. Het stelsel wordt daarom herzien. Dit verkennend onderzoek heeft als doel om kennis, inzichten en inspiratie te bieden voor het voorbereiden van een nieuw wetsvoorstel dat de verantwoordelijkheidsverdeling voor het beveiligen van personen regelt, evenals de benodigde informatievergaring en -deling voor het maken van dreigingsinschattingen. De focus ligt bij terroristische of criminele bedreigingen. Het onderzoek is uitgevoerd door Hooghiemstra & Partners en Pro Facto in opdracht van het WODC. Zie ook toegevoegde factsheet over het onderzoek.
Mate van coördinatie
Bij de bewaking en beveiliging van bedreigde personen is er sprake van verschillende rollen en daarbij behorende bevoegdheden. Denk aan het in gang zetten van het stelsel, het verzamelen van informatie rondom de dreiging, het analyseren van de dreiging en bepalen welke maatregelen nodig zijn en de uitvoering van die beveiligings- of bewakingsmaatregelen. In de onderzochte landen zijn alleen in Denemarken al deze taken belegd bij één organisatie. In de andere landen is altijd ook de politie betrokken en verschilt de wijze van coördinatie. Soms ligt de coördinatie in geval van georganiseerde misdaad en bij terroristische dreigingen bij dezelfde organisatie (Italië, België). in andere landen is dat beperkt, bijvoorbeeld tot terrorisme (Frankrijk).
Dwangbevoegdheden
Met uitzondering van Denemarken beschikken de organisaties die het dreigingsniveau en de te treffen beschermingsmaatregelen vaststellen, niet over dwangbevoegdheden om informatie te verzamelen. Zij lijken evenmin toegang te hebben tot vertrouwelijke informatie en beschikken enkel over de uitkomst van de gemaakte analyse van de dreiging.
Dreigingsanalyses
Als het gaat om coördinatie van dreigingsanalyses zijn er niet alleen verschillen tussen landen, maar ook tussen criminele en terroristische dreigingen. Opvallend is dat in Italië bij terrorisme de politie het voortouw heeft voor het opstellen van de analyse en niet bijvoorbeeld inlichtingendiensten. En dat er in Frankrijk geen coördinatie is op het gebied van georganiseerde misdaad; daar wordt de dreigingsanalyse door de politie uitgevoerd.
Toepassing in Nederlandse situatie
De stelsels van bewaken en beveiligen in de onderzochte landen functioneren binnen de eigen maatschappelijke en juridische context. Het is dan ook niet mogelijk om die stelsels, of zelfs onderdelen ervan, een-op-een toe te passen in de Nederlandse situatie. Daarom hebben de onderzoekers een referentiemodel ontwikkeld voor een stelsel van bewaken en beveiligen op basis van de bevindingen van het onderzoek. Dat model bestaat uit verschillende ijkpunten:
- De toegang tot het stelsel is passend, zoals in België waar op basis van een aangifte of andere signalen een beveiligingsproces in gang kan worden gezet.
- Coördinatie en rolverdeling tussen partijen is helder, met het liefst een beperkt aantal betrokken organisaties, maar wel met de benodigde expertise. Een orgaan dat coördineert, zoals in Italië en België kan daarbij helpen.
- Er is een heldere juridische basis voor informatieverzameling en -deling, zoals in Denemarken, waar dit proces met waarborgen is omgeven.
- Dwangbevoegdheden voldoen aan eisen van noodzakelijkheid en proportionaliteit, zoals dit is geregeld in de inlichtingenwet in Frankrijk.
- De dreigingsanalyse moet nauwkeurig worden ingeschat; bij een gecoördineerde aanpak zoals in België komt de informatie op één plek samen.
- Evaluatie van maatregelen is effectief, zoals in België en Italië, wanneer evaluatie plaatsvindt wanneer nieuwe informatie beschikbaar is, zoals een arrestatie.
- Effectief toezicht is cruciaal voor het goed functioneren van het stelsel. Frankrijk en België hebben een duidelijke regeling.
Met deze ijkpunten kan gewerkt worden aan de herziening van het stelsel, zodat de bewaking en beveiliging van personen in Nederland wordt verbeterd.
*Een stelsel van bewaken en beveiligen is het geheel van regels, afspraken en organisaties die tot doel hebben personen, objecten en diensten te beschermen en (terroristische) aanslagen te voorkomen.
Bij dit rapport schreef het WODC deze aanbiednota.