Om het niveau van notariële dienstverlening in de toekomst op peil te houden, zijn er voldoende gekwalificeerde notarissen nodig en daarvoor moet het beroep aantrekkelijker worden. Het aantal notarissen met een eigen onderneming daalt. Tegelijk voelen notarissen die in dienst zijn bij een notariskantoor er vaak weinig voor om een onderneming over te nemen. Daarbij is de verwachting dat de vraag naar notariële diensten zal toenemen door onder andere ontwikkelingen op de woningmarkt en demografische ontwikkelingen, zoals vergrijzing. Om de huidige mensen in het beroep vast te houden en te zorgen voor voldoende nieuwe instroom zijn onder andere investeringen nodig in arbeidsvoorwaarden en (digitale) ondersteuning.
Dat blijkt uit onderzoek van Pro Facto, in samenwerking met de Universiteit Utrecht en de Radboud Universiteit, in opdracht van het WODC. Het is het tweede deel van het onderzoek naar de Staat van het Notariaat. In 2024 verscheen het eerste deel dat zich richtte op de vraagzijde van het Notariaat. Dit deel richt zich op de aanbodzijde, de notariële beroepsgroep zelf. Daarbij is niet alleen gekeken naar de notaris-ondernemers, maar ook naar de toegevoegd notarissen, die in dienst zijn bij het notariskantoor en dezelfde bevoegdheden hebben. Ook kandidaat-notarissen, die niet zelfstandig akten kunnen passeren, zijn meegenomen in het onderzoek.
Druk op het notariaat
Uit het onderzoek blijkt dat het totaal aantal notarissen de afgelopen jaren is toegenomen. Die groei komt echter vooral door meer kandidaat- en toegevoegd notarissen. Het aantal notaris-ondernemers daalt juist. Door vergrijzing en beperkte instroom verwachten onderzoekers dat deze daling doorzet. Vooral buiten de Randstad en bij kleinere kantoren kan dit in de toekomst voor opvolgingsproblemen zorgen.
Tegelijkertijd blijft de vraag naar notariële diensten groot. Het aantal akten stijgt al jaren, mede door ontwikkelingen op de woningmarkt en demografische veranderingen, zoals vergrijzing en complexere gezinsvormen. Naast akten vragen burgers en bedrijven ook steeds vaker om advies en begeleiding. Voor de toekomst is het de vraag of de notariële beroepsgroep in deze vraag kan blijven voorzien.
Beeld: © Unsplash
Aantrekkelijkheid beroep notaris
Huidige beroepsbeoefenaars geven het beroep van notaris een krappe voldoende (6,3). Kandidaat-notarissen waarderen het beroep gemiddeld genomen minder dan toegevoegd notarissen en notaris-ondernemers. Beroepsbeoefenaars en studenten zijn positief over de vakinhoud en maatschappelijke betekenis. Factoren die de aantrekkelijkheid verminderen zijn onder meer de hoge werkdruk, aansprakelijkheidsrisico's, tuchtrechtelijke risico’s en administratieve lasten. De zogeheten poortwachtersrol van notarissen bij de bestrijding van ondermijnende criminaliteit en witwassen versterkt dit. Deze rol brengt veel verplichtingen en onzekerheden met zich mee.
Daarnaast maken zowel financiële als niet-financiële arbeidsvoorwaarden het beroep minder aantrekkelijk. Meerdere respondenten geven aan dat sprake is van een ongezonde werk-privébalans - onder andere door beperkte mogelijkheden om flexibel, parttime of thuis te werken en weinig vakantie-uren - en dat hierin bij verschillende kantoren verbetering mogelijk is. Zij uiten dan ook de wens voor een CAO. De meerderheid van notaris-ondernemers is hier echter geen voorstander van.
Aanbevelingen
De aantrekkingskracht van het notariaat moet worden verhoogd, zodat er voldoende instroom is van kandidaat-notarissen en de huidige beroepsbeoefenaren behouden blijven. Daarbij verdient de aantrekkelijkheid van het ondernemerschap bijzondere aandacht. Dat leidt tot de volgende zes aanbevelingen aan notariskantoren (N), de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) en het ministerie van Justitie en Veiligheid (JenV):
- Investeer in goed en modern werkgeverschap en verbeter de arbeidsvoorwaarden voor notarieel werknemers (N, KNB). Met het oog op de concurrentiepositie van notariskantoren, kan het zijn dat schaalvergroting onvermijdelijk is om meer investeringsruimte te creëren.
- Investeer om de werkdruk te verlagen (N, KNB). Daarbij valt te denken aan investeringen in digitale (hulp)middelen, die zorgen voor een efficiëntere uitvoering van werkzaamheden, of aan (extra) inzet van notarieel medewerkers als schil rondom de notarieel beroepsbeoefenaars. Ook dit leidt mogelijk tot schaalvergroting.
- Bezie en verbeter de poortwachtersrol van de notaris, want die heeft de aantrekkelijkheid van het beroep verminderd (JenV, KNB). De onderzoekers raden aan het gesprek aan te gaan met de beroepsgroep over de precieze invulling van deze rol en ook over de benodigde middelen en randvoorwaarden om deze rol op adequate en doelmatige wijze uit te voeren.
- Bezie of de aanduidingen ‘kandidaat-notaris’ en ‘toegevoegd notaris’ kunnen worden veranderd want deze benamingen doen te weinig recht aan het werk dat de beroepsoefenaar verricht (JenV)).
- Investeer in voorlichting over het tuchtrecht en in goede klachtbehandeling om tuchtklachten te voorkomen en juist te behandelen (N, KNB). Voorlichting kan ook helpen om angst voor het tuchtrecht weg te nemen.
- Heroverweeg de toelatingsdrempels en -procedure (JenV in samenwerking met KNB).
Deze aanbevelingen dragen eraan bij dat notariële werkzaamheden efficiënter kunnen worden opgepakt en de productiviteit kan worden verhoogd (‘meer doen met minder mensen’). Zo kan de beschikbare menskracht beter worden benut.
Bij dit rapport schreef het WODC deze aanbiednota.