Voor slachtoffers en nabestaanden van ernstige zeden- en geweldsmisdrijven kan het ingrijpend zijn als de daders onder voorwaarden vrijkomen. Verschillende maatregelen kunnen hen beschermen, zoals een locatieverbod. Tegelijkertijd heeft de dader ook bepaalde rechten, bijvoorbeeld het recht om zich vrij te bewegen. Het WODC onderzocht hoe de afweging tussen slachtoffer- en daderbelangen werkt in de rechtspraktijk. Een van de conclusies is dat het schort aan goede informatievoorziening aan slachtoffers.
Dit onderzoek maakt onderdeel uit van de evaluatie van de Wet langdurig toezicht, gedragsbeïnvloeding en vrijheidsbeperking (Wlt), die in 2018 volledig werd ingevoerd. Die wet maakt langdurig toezicht, behandeling en monitoring van zeden- en zware geweldsdelinquenten tijdens de tenuitvoerleggingsfase mogelijk.
De proeftijd bij de voorwaardelijke invrijheidstelling (v.i.) werd standaard één jaar en deze kan eventueel verlengd worden. Ook de maximale termijn voor de voorwaardelijke beëindiging van de verpleging van de tbs-maatregel (VB) werd losgelaten en de Gedragsbeïnvloedende en Vrijheidsbeperkende Maatregel (GVM) werd ingevoerd. De Wlt heeft geregeld dat slachtofferbelangen bij GVM-beslissingen worden meegenomen. Voor de v.i. en de VB is dit door andere wetten geregeld.
Aandacht voor slachtoffers
In de praktijk blijkt dat de instanties die beslissen over deze toezichtmaatregelen vanuit de Wlt - de Centrale Voorziening voorwaardelijke invrijheidstelling (CVv.i.) van het Openbaar Ministerie en rechters - rekening houden met de rechten en belangen van slachtoffers en nabestaanden. Maar er zijn wel verschillende struikelblokken. Het is voor slachtoffers niet altijd makkelijk om goed voor hun rechten en belangen op te komen. Zij kunnen wel rechtsbijstand krijgen, maar moeten daar vaak zelf actief achteraan en in geval zij een slachtofferadvocaat nodig hebben, moeten zij die zelf betalen.
Ook zijn slachtoffers en nabestaanden niet altijd goed op de hoogte van de beschermingsmaatregelen die mogelijk zijn. Slachtoffers en nabestaanden hebben daarnaast grote behoefte aan duidelijke, concrete, correcte en tijdige informatie over de tenuitvoerleggingsfase, zoals de voorwaarden waaronder de dader vrijkomt.
Beeld: © WODC
Afweging (mensen)rechten slachtoffers, nabestaanden en dader
De mogelijkheden om langer toezicht te houden en de daarbij horende beschermingsmaatregelen kunnen gevolgen hebben voor de daders. Hun rechten op bijvoorbeeld resocialisatie, een privé- en familieleven of zich vrij kunnen verplaatsen, kunnen in het gedrang komen doordat de beschermende maatregelen voor slachtoffers en nabestaanden op deze rechten van invloed kunnen zijn.
Bij de belangenafweging wordt in de praktijk maatwerk verricht, waarbij niet altijd voorkomen kan worden dat er alsnog schrijnende situaties voor sommige slachtoffers en nabestaanden en ook voor daders, kunnen ontstaan. Als de CVv.i. en rechters niet op de hoogte zijn van wensen van de slachtoffers, worden geen beschermingsmaatregelen getroffen.
Aanbevelingen
De onderzoekers hebben vier aanbevelingen gedaan om de rechten, belangen en (beschermings)behoeften van slachtoffers en nabestaanden beter voor het voetlicht te brengen.
- Verbeter de informatievoorziening voor de slachtoffers en nabestaanden over de tenuitvoerleggingsfase van de straf en/of maatregel, de aanstaande invrijheidstelling van daders en in welke fase de straf of sanctie zich bevindt. Geef ook door waar zij terechtkunnen voor het kenbaar maken van hun beschermingsbehoeften. Een online portal waarin slachtoffers en nabestaanden op hun eigen tempo behoeften kunnen doorgeven kan een optie zijn.
- Informeer slachtoffers en nabestaanden over hun rechten en vraag proactief na wat hun beschermingsbehoeften zijn.
- Maak de belangenafweging tussen rechten, beschermingsbehoeften en belangen van slachtoffers, nabestaanden en dader expliciet en begrijpelijk voor slachtoffers en nabestaanden. Geef aan wat redenen zijn voor het wel of niet opleggen van gewenste bijzondere voorwaarden. De betrokken kunnen het proces dan eerder als rechtvaardig beschouwen. Een respectvolle, persoonlijke bejegening en heldere en tijdige communicatie dragen daaraan bij.
- Stel extra geld beschikbaar zodat slachtoffers en nabestaanden voor hen kosteloos een slachtofferadvocaat in de arm kunnen nemen tijdens de tenuitvoerleggingsfase.
Bij dit rapport schreef het WODC deze aanbiednota.