Slachtoffers van gewelds-, seksuele en vermogensmisdrijven hebben zeven brede categorieën van behoeften, namelijk ondersteuning, erkenning, behoeften ten aanzien van het strafproces in ruime zin, informatie, herstel, financiële compensatie en preventie. Welke behoefte bovenaan staat, verschilt per individu en situatie en verandert in de tijd. Het is afhankelijk van herstelfases, reacties van de omgeving en beschikbaarheid van steun. Het Nederlandse slachtofferbeleid besteedt al aandacht aan een deel van de slachtofferbehoeften, maar kan op een aantal punten worden aangescherpt.
Dit blijkt uit een nieuw literatuuronderzoek van het Centre of Expertise Veiligheid & Veerkracht van Avans Hogeschool in opdracht van het WODC. Dit onderzoek had als doel om systematisch in kaart te brengen welke behoeften slachtoffers van misdrijven sinds 2008 in de wetenschappelijke literatuur hebben geuit, en om te bezien in hoeverre deze behoeften weerspiegeld worden in het huidige Nederlandse slachtofferbeleid.
Sinds 2008 is de wetenschappelijke literatuur over dit thema aanzienlijk gegroeid en verbreed. Bovendien hebben zich verschillende maatschappelijke ontwikkelingen voorgedaan, zoals de digitalisering van criminaliteit, de toegenomen aandacht voor seksueel geweld en seksueel grensoverschrijdend gedrag, en een bredere focus op diversiteit en kwetsbaarheid onder slachtoffers.
In het onderzoek is bewust gekozen voor een focus op behoeften die slachtoffers zelf uiten. Dit is in lijn met ontwikkelingen binnen de wetenschap en de toenemende wens in beleid en praktijk om het perspectief en de geleefde ervaringen van slachtoffers mee te nemen. De belangrijkste bevindingen zijn beschreven in deze factsheet. Dit onderzoek maakt deel uit van een breder onderzoeksprogramma naar slachtoffers in de strafrechtketen.
Beeld: © WODC / Pixabay
Behoeften versus beleid
Veel centrale behoeften van slachtoffers – zoals erkenning, ondersteuning, informatie en schadevergoeding – zijn duidelijk herkenbaar in beleid, mede door de sterke inzet op slachtofferrechten en -voorzieningen in de afgelopen jaren. Tegelijkertijd is het beleid sterk gericht op het strafrecht, terwijl uit de literatuur blijkt dat een aanzienlijk deel van de slachtoffers geen gebruikmaakt van het strafrecht en juist daarbuiten wezenlijke behoeften heeft. Ook laat de vergelijking zien dat sommige behoeften minder expliciet of slechts gedeeltelijk in beleid zijn verankerd. Dit geldt vooral voor behoeften aan erkenning, emotioneel herstel en aandacht voor veranderende behoeften van slachtoffers over de tijd.
De toenemende beleidsmatige aandacht voor specifieke misdrijven en kwetsbare groepen sluit aan bij de bevindingen dat slachtoffers van onder meer seksuele misdrijven en geweld in afhankelijkheidsrelaties specifieke behoeften hebben, zoals acute veiligheid en bescherming, gespecialiseerde hulp en mogelijkheden voor herstel en voice (regie hebben over hun eigen verhaal). Tegelijkertijd zijn er in het beleid spanningen tussen een doelgroepenbenadering en een individuele benadering: hoewel differentiatie nodig is, bestaat het risico dat een te rigide categorisering leidt tot stereotypering of onderbelichting van andere slachtoffers.
Tot slot laat de analyse zien dat het beleidsprincipe van de regie bij het slachtoffer leggen goed aansluit bij geuite behoeften, maar dat slachtoffers daarnaast behoefte houden aan overzicht, samenhang en een duidelijk aanspreekpunt in een complex en versnipperd stelsel van voorzieningen.
Aanbevelingen
- Versterk maatwerk en individuele beoordeling, met ruimte voor specifieke behoeften, zonder te vervallen in rigide doelgroepindelingen.
- Veranker erkenning, voice en agency (ofwel regie vanuit het slachtoffer) explicieter in beleid en uitvoering, zowel binnen als buiten het strafproces.
- Vergroot de samenhang en toegankelijkheid van ondersteuning, bijvoorbeeld door te werken met één aanspreekpunt en betere begeleiding door het hulpverleningslandschap.
- Blijf aandacht houden voor nieuwe en onderbelichte fenomenen, zoals online criminaliteit en slachtoffers die buiten het strafrecht vallen.
- Veranker preventie en maatschappelijke bewustwording structureel als onderdeel van slachtofferbeleid, in samenwerking met andere beleidsdomeinen.
Bij dit rapport schreef het WODC deze aanbiednota.