Snelle toegang tot de arbeidsmarkt kan eraan bijdragen dat asielzoekers op economisch, sociaal en psychologisch vlak beter integreren op de langere termijn. Maar dit hangt wel sterk samen met de aard van de werkzaamheden en hoe stabiel een baan is. Bovendien betekent formele toegang tot de arbeidsmarkt niet altijd dat asielzoekers daadwerkelijk kunnen werken. Er zijn bijvoorbeeld juridische drempels, zoals vergunningen, en terughoudendheid bij werkgevers kan leiden tot onzekerheid. Ook ongelijkheden in gender, herkomst en toegang tot netwerken spelen een rol. Snelle toegang tot werk leidt dan ook niet automatisch tot sociale participatie, integratie of langdurige vestiging van asielzoekers.
Dit zijn centrale inzichten uit een literatuuronderzoek uitgevoerd door de United Nations University-MERIT en Maastricht University, in opdracht van het WODC. Ze keken daarbij naar economische, sociale en psychologische effecten, factoren die arbeidsdeelname belemmeren en de relatie tussen deelname aan werk en migratiebesluitvorming na aankomst. Aanleiding voor het onderzoek was het vervallen van de beperking van het aantal weken per jaar dat asielzoekers in Nederland mogen werken. Hierdoor was een maatschappelijke en politieke discussie ontstaan over de mogelijke effecten van werken tijdens de asielprocedure.
Beeld: © WODC
Economische, sociale en psychologische effecten
Vroege toegang tot werk kan bijdragen aan betere integratie op de arbeidsmarkt, snellere inkomensgroei en betere loopbaanontwikkeling. Dat is wel sterk afhankelijk van de kwaliteit en duurzaamheid van het werk. Arbeidsdeelname kan ook zorgen voor meer sociale contacten en een gevoel van verbondenheid met anderen, mits toegang tot het werk tijdig is en het werk voldoende stabiel. Op die manier hebben asielzoekers mogelijkheden om informeel te leren over de sociale normen in Nederland. En als werk structuur, doelgerichtheid en sociale erkenning biedt, kan het ook bijdragen aan het mentale welzijn.
Structurele ongelijkheden en andere belemmeringen
Het onderzoek laat zien dat ook andere factoren veel invloed kunnen hebben op de loopbaanontwikkeling van asielzoekers. Zo blijkt dat formele toegang tot de arbeidsmarkt niet automatisch leidt tot daadwerkelijke toegang. Bureaucratische vereisten (voor bijvoorbeeld tewerkstellingsvergunning, aanvraag BSN en bankrekening), onzekerheid over contractduur en terughoudendheid bij werkgevers, zorgen ervoor dat toegang tot werk in de praktijk vaak beperkt mogelijk, onzeker en onderbroken is. Bovendien blijkt dat vrouwen een lagere kans hebben op werk door een combinatie van zorgtaken, beperkte toegang tot kinderopvang en sociale barrières. Ook discriminatie op herkomst beïnvloedt kansen op de arbeidsmarkt, evenals beschikbare sociale netwerken en regionale arbeidskrapte.
Mogelijke benutting uitkomsten onderzoek
Om de positieve effecten van deelname aan werk verder te versterken, doen de onderzoekers een aantal aanbevelingen:
- Zorg voor snelle, effectieve toegang tot de arbeidsmarkt en minder bureaucratie, bijvoorbeeld door procedures voor vergunningen en een BSN-nummer te versnellen.
- Focus niet alleen op toegang, maar ook op kwaliteit en stabiliteit van werk en doorstroom naar werk dat past bij vaardigheden en opleiding.
- Combineer werk met taal, opleiding, gerichte ondersteuning en individuele begeleiding.
- Verminder juridische onzekerheid, verhuizingen en onderbrekingen in werktrajecten en zorg voor meer continuïteit en voorspelbaarheid voor verblijfsstatus en opvang.
- Pak structurele ongelijkheden aan (zoals gender); verbeter bijvoorbeeld toegang tot kinderopvang.
- Benut werk als sociale en psychologische steun; faciliteer vrijwilligerswerk en stages bij wachtperioden.
- Erken dat werkervaringen tijdens de asielprocedure toekomstkeuzes beïnvloeden en migratiebeslissingen. Ondanks dat er meer factoren meespelen, helpt beleid dat toegang tot stabiel werk bevordert. Slechte arbeidsomstandigheden kan verdere migratie juist stimuleren.
Bij het rapport ‘Effecten van arbeidsparticipatie op de loopbanen en levensloop van asielzoekers’ schreef het WODC deze aanbiednota.