In dit themanummer van Justitiële verkenningen staan ‘betrokken burgers’ centraal. Betrokken burgers zijn van grote waarde voor de samenleving en de democratie, maar deze betrokkenheid brengt ook de nodige uitdagingen met zich mee en kan complex zijn. Burgerinitiatieven op het gebied van openbare orde en veiligheid, zoals een buurtpreventieteam, kunnen bijvoorbeeld ook leiden tot eigenrichting, het recht in eigen handen nemen. In vier toegankelijk geschreven bijdragen gaan de auteurs in op praktijkvoorbeelden van betrokken burgers, algemene inzichten over de heersende opvattingen van burgers over de rechtsstaat, en op de dynamieken in een democratie.
Justitiële verkenningen (Jv) is een gezamenlijke uitgave van het WODC en Boom juridisch dat viermaal per jaar verschijnt. Jv biedt actuele kennis op het gebied van justitie en veiligheid en slaat een brug tussen onderzoek en praktijk. In elke uitgave staat een actueel thema centraal. Volg Jv ook via de LinkedIn-pagina van het tijdschrift.
Bijdragen in de eerste editie van 2026
1. Welke eigen richting? Wat een democratisch perspectief op burgerinitiatieven in het veiligheidsdomein laat zien over veiligheidsopvattingen
door Rianne Dekker, universitair hoofddocent Bestuurs- en Organisatiewetenschap, Universiteit Utrecht.
Nergens is de participatiesamenleving zo sterk tot bloei gekomen als op het terrein van openbare orde en veiligheid. Dit artikel onderzoekt drie veelvoorkomende typen burgerinitiatieven vanuit het perspectief van do democracy en verkent hun verhouding tot overheidsoptreden. Kwalitatieve analyse laat zien dat hun veiligheidsopvattingen niet wezenlijk verschillen van die van de overheid, maar dat zij wel de wens uitspreken om verder te gaan dan het huidige overheidsoptreden. Ook zonder eigenrichting kunnen dergelijke initiatieven grenzen behoeven, bijvoorbeeld wanneer zij uitsluitend het eigen groepsbelang dienen of zich richten tegen specifieke anderen.
2. Rosanvallon en de kracht van burgerlijke tegenmacht
door Marius Bakx, senior raadsadviseur bij de gemeente Tilburg, Frank Hendriks, hoogleraar vergelijkende
bestuurskunde aan Tilburg University en lid van de Raad voor het Openbaar Bestuur en Julien
van Ostaaijen, lector Recht & Veiligheid aan Avans Hogeschool en
universitair docent aan Tilburg University.
In dit artikel richten de auteurs hun vizier op vormen van burgerlijke tegenmacht op het lokale niveau. Op groepen burgers die druk uitoefenen op de lokale macht: het college van burgemeester en wethouders. De conceptuele, theoretische basis wordt gevormd door Rosanvallons ‘La contre-démocratie’. Aan de hand van enkele Nederlandse voorbeelden laten de auteurs zien hoe die burgerlijke vormen van tegenmacht functioneren en welke kracht ervan uit kan gaan. Zij betogen dat deze burgerlijke vormen van tegenmacht, onder bepaalde condities, democratisch van waarde kunnen zijn.
3. Gemengde gevoelens over de rechtsstaat. Verklaringen voor tegenstellingen in de publieke opinie over de rechtsstaat
door Lonneke van Noije, senior wetenschappelijk medewerker verbonden aan het Sociaal en Cultureel Planbureau.
Op basis van een brede literatuurverkenning en secundaire data-analyse beschrijft deze bijdrage hoe Nederlanders denken over de democratische rechtsstaat. Het laat zien dat hun steun soms voorwaardelijk is en hun opvattingen tegenstellingen bevatten. Het artikel pleit voor meer verschillende onderzoeksmethodes in onderzoek naar de publieke opinie. Daarnaast is een overtuigender functionerende rechtstaat gewenst en een , een toegankelijker maatschappelijke dialoog over de rechtsstaat, om intrinsieke steun en daarmee de legitimiteit van de rechtsstaat te versterken.
4. Het ondermijnde paradijs. Vrijheid van meningsuiting in een gepolariseerde wereld
door Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar Polarisatie en Veerkracht aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.
Het artikel onderzoekt de relatie tussen digitalisering, vrijheid van meningsuiting en democratie. Daarbij wordt betoogd dat de democratie een inherente paradox bevat: juist de vrijheid van meningsuiting die haar in stand houdt, maakt ook aanvallen erop mogelijk. Sociale mediaplatforms, versterkt door netwerkeffecten, hebben de neiging polarisatie te versterken en diepgewortelde, tribale gevoelens naar de oppervlakte te brengen. De complexe wisselwerking tussen sociale media, vrije meningsuiting en digitale netwerken voedt verdeeldheid en kan de open democratische samenleving ondermijnen.
Beeld: © WODC