Bij een OM-strafbeschikking legt het Openbaar Ministerie, in plaats van de rechter, een straf op. De ervaringen van procesdeelnemers - professionals en verdachten - zijn grotendeels positief. De procedure verloopt sneller dan die bij de rechter en resulteert dus ook in een snellere beslissing. Bovendien zorgt de OM-strafbeschikking voor ontlasting van de rechtspraak, die kampt met capaciteitsproblemen. Toch zijn er ook knelpunten, met name als het gaat om informatievoorziening richting verdachten en slachtoffers en het ontbreken van spreekrecht voor de slachtoffers. Over een mogelijke intensivering van de toepassing van de OM-strafbeschikking zijn de procesdeelnemers niet allemaal positief.
Dat blijkt uit onderzoek van Pro Facto samen met de Universiteit Utrecht, in opdracht van het WODC. Daarin stond deze hoofdvraag centraal: ‘Wat zijn de ervaringen van procesdeelnemers met de toepassing van de procedure van OM-strafbeschikkingen en hoe verhouden deze ervaringen zich tot de ontwikkelingen die spelen omtrent de toepassing van OM-strafbeschikkingen?’ Daarbij gaat het vooral om het plan om de OM-strafbeschikking vaker in te zetten.
Beeld: © WODC
Problemen in uitvoeringspraktijk
Door de ervaren tekortkomingen in de informatievoorziening zijn verdachten niet altijd voldoende voorbereid op wat hen tijdens de procedure te wachten staat en wat de consequenties zijn van een OM-strafbeschikking. Daarnaast heeft de verdachte niet altijd beschikking over de stukken die relevant zijn voor zijn beslissing om wel of niet in verzet te gaan tegen de OM-strafbeschikking. Die stukken krijgt de verdachte pas nadat hij in verzet gaat. De verdachte moet dus in verzet gaan om te bepalen of hij in verzet wil gaan. Dit kan ten koste gaan van de acceptatie van de OM-strafbeschikking en uiteindelijk leiden tot alsnog de stap naar de rechter.
Het slachtoffer heeft in vergelijking met een dagvaardingsprocedure via de rechter minder rechten bij de OM-strafbeschikkingsprocedure. Het slachtoffer mag niet bij het OM-hoorgesprek aanwezig zijn, heeft geen spreekrecht en heeft weinig mogelijkheden om invloed uit te oefenen op de procedure. Volgens Slachtofferhulp Nederland en sommige advocaten, zou dat wel wenselijk zijn. Dit zou wel ten koste gaan van bestaande efficiëntievoordelen van de OM-strafbeschikking.
Kritiek op voorgenomen intensivering
Advocaten vinden de OM-strafbeschikking met name passend bij eenvoudige zaken, met een bekennende verdachte en weinig juridische complexiteit. Over de voorgenomen intensivering van de OM-strafbeschikking zijn procesdeelnemers kritischer. Zij vragen zich af of de efficiëntievoordelen dan blijven bestaan, omdat dit soort zaken mogelijk vaker alsnog bij de rechter terechtkomen.
Benutting uitkomsten onderzoek
Het probleem van de informatievoorziening kan betrekkelijk eenvoudig worden opgelost door passende communicatiemiddelen, die heldere informatie over de procedure bieden. Zo kan een verdachte bijvoorbeeld vooraf een video kijken over de aard en het verloop van het hoorgesprek. Daarmee kan die verdachte zich een beter beeld vormen over wat er gaat gebeuren en hoe hij of zij zich daarop kan voorbereiden.
De kritiek over bijvoorbeeld de slechtere positie van het slachtoffer is minder makkelijk op te lossen. Het vergt een weloverwogen afweging van de wetgever tussen het belang van slachtoffers en die van de efficiëntievoordelen van de huidige OM-strafbeschikkingsprocedure. De inzichten uit dit onderzoek kunnen de wetgever helpen bij die afweging. Inzichten die helpen om de procedure aan te scherpen, maar ook inzichten die helpen bij het verantwoorden van gemaakte concessies.
Bij dit rapport schreeft het WODC deze aanbiednota.