In het nieuwe themanummer van Justitiële verkenningen staat de zogenoemde ‘overige forensische zorg’ centraal. Forensische zorg is geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg of zorg aan verstandelijk beperkten die plaatsvindt binnen een strafrechtelijk kader. Bij forensische zorg wordt vaak gedacht aan de terbeschikkingstelling met dwangverpleging (tbs), waarbij iemand wordt behandeld in een streng beveiligde kliniek. Dit is de zwaarste en meest ingrijpende maatregel. Minder bekend is dat de forensische zorg veel breder is dan tbs. In Justitiële verkenningen besteden we daarom vanuit verschillende invalshoeken aandacht aan die overige forensische zorg.
Justitiële verkenningen (Jv) is een gezamenlijke uitgave van het WODC en Boom juridisch dat viermaal per jaar verschijnt. Jv biedt actuele kennis op het gebied van justitie en veiligheid en slaat een brug tussen onderzoek en praktijk. In elke uitgave staat een actueel thema centraal. Volg Jv ook via de LinkedIn-pagina van het tijdschrift.
Bijdragen in de tweede editie van 2026
1. De overige forensische zorg in vogelvlucht
door WODC-wetenschappelijk onderzoekers: Klaus Drieschner, Andreas Burger en Patrick Statsch
Deze bijdrage geeft een historisch overzicht van de ontwikkeling van overige forensische zorg. Het artikel geeft onder meer antwoord op vragen als: Waarom zijn er zoveel verschillende typen forensische zorg in het leven geroepen? In welke behoeften moesten die voorzien? De auteurs laten zien dat haperende door- en uitstroom van forensische patiënten een rode draad vormt in de geschiedenis van de overige forensische zorg, en staan stil bij de inspanningen in het heden om de continuïteit van zorg te verbeteren.
2. Wetenschap en praktijk in de overige forensische zorg. Wetenschappelijke kennis benutten in een dynamische context
door Pauline Mastbergen, werkzaam als bestuurder binnen gevangeniswezen in Almelo
Aan de hand van onder andere de begrippen ‘evidence-based practice’ en ‘evidence-informed’ handelen, analyseert de auteur waar wetenschap en praktijk elkaar raken en waar het schuurt. Het laat zien dat deze spanning geen tekortkoming is, maar een structureel kenmerk van professioneel handelen in een domein dat wordt gekenmerkt door onzekerheid, contextuele variatie en maatschappelijke verantwoordelijkheid.
3. Ambulante forensische zorg: veiligheid creëren in de vrije ruimte
door Fieke van der Meer, gz/klinisch psycholoog bij de Waag Amsterdam en Larissa Hoogsteder, directeur Behandelzaken bij de Waag Nederland
Dit artikel laat zien dat ambulante forensische zorg geen ‘lichtere’ vorm van behandeling is, maar een hoog-specialistische discipline waarin forensische scherpte centraal staat: het systematisch vertalen van risicotaxatie naar concreet behandel- en veiligheidsgericht handelen. Ambulante forensische zorg draagt bij aan maatschappelijke veiligheid door recidivepreventie in de leefomgeving van de cliënt.
4. Rechtsposities binnen de overige forensische zorg: dilemma’s rond veiligheidsmaatregelen
door Merel Brand, verpleegkundige en kwaliteitcoördinator verplichte zorg bij GGzE/DWP en Ellen van Oostrum, beleidsadviseur juridische zaken bij GGzE/DWP
De auteurs nemen de klinische setting van forensisch psychiatrisch ziekenhuis De Woenselse Poort als uitgangspunt voor hun bijdrage. Zij laten zien hoe complex het is voor medewerkers om in de praktijk om te gaan met regelgeving rond veiligheid in de kliniek bij patiënten die zijn opgenomen op basis van verschillende zorgtitels. Zij doen dit aan de hand van twee praktijksituaties: het ingrijpen bij escalatie en het controleren op verdovende middelen en/of gevaarlijke voorwerpen.
5. Forensische zorg in beschermd wonen
door Max Huber, senior onderzoeker bij HVO-Querido en lectoraat Wonen & Welzijn aan Hogeschool Utrecht, Maaike van Vugt, senior onderzoeker bij HVO-Querido en Trimbos-Instituut en Annelies Sturm, senior onderzoeker bij het lectoraat Werken in een gedwongen kader aan Hogeschool Utrecht
De laatste bijdrage gaat over onderzoek naar ‘best practices’ in beschermd wonen. Hierin komen zowel kansen als uitdagingen naar voren, zoals krachtgericht werken, veiligheid en destigmatisering. In de discussie staan we stil bij het verschil tussen forensische zorg en gewone zorg in beschermd wonen, specifiek in relatie tot krachtgericht werken.
Beeld: © WODC