Complotverhalen over kwaadaardige elites of groepen zijn van alle tijden. Crises of ingrijpende sociale veranderingen zijn een goede voedingsbodem voor het ontstaan van nieuwe, of heropleven van bestaande complotverhalen. Maar er zijn ook verschillen tussen deze verhalen. Zo richten hedendaagse versies zich vaker op interne vijanden en zijn meer dubbelzinnig en veranderlijk. En in het Westen richten complotverhalen zich vaak op ‘het systeem’, op instituties, of op personen. Dat blijkt uit een brede literatuurstudie naar de inhoud, samenhang, geschiedenis, omvang, populariteit en groeimogelijkheden van complotverhalen over een kwaadaardige elite en onderliggende subverhalen.
De studie is uitgevoerd door de Erasmus Universiteit Rotterdam en Universiteit Leiden in opdracht van het WODC. Hoe schadelijk het geloof in complotverhalen en de maatschappelijke reacties daarop zijn, is in deze studie niet onderzocht. Wel kunnen de resultaten van het onderzoek een rol spelen in het maatschappelijk debat over het gebrek aan vertrouwen in de overheid en het ‘anti-institutioneel extremisme’.
Beeld: © WODC
Wat houdt ‘kwaadaardige elite’ verhaal in?
In dit complotverhaal zou een kleine, internationale elite werken aan een verborgen plan om de wereldbevolking te controleren, onderdrukken of zelfs in omvang sterk te verminderen. Het raakt aan fenomenen die al langer maatschappelijke en wetenschappelijke aandacht krijgen: wantrouwen naar macht, vragen over de legitimiteit en rechtvaardigheid van overheidsinstellingen, anti-institutionele gevoelens en zogenaamde ‘complottheorieën’. Met de opkomst van sociale media en internet, globalisering en recente maatschappelijke crisis en geopolitieke conflicten lijkt de verspreiding en zichtbaarheid van dergelijke verhalen te zijn toegenomen.
Bij dit rapport schreef het WODC deze aanbiednota.