De Uitvoeringswet verordening terroristische online inhoud is bedoeld om terroristische online inhoud beter te vinden, de toegang tot deze inhoud te verkleinen en verspreiding tegen te gaan. Uit een evaluatie van de wet blijkt dat deze grotendeels werkt zoals beoogd, maar dat de werking van de wet wordt begrensd. Dit heeft te maken met beperkingen bij de inzet van instrumenten en beschikbare capaciteit, maar ook met kenmerken van het online landschap waarop de wet van toepassing is. De evaluatie biedt aanknopingspunten om de (toepassing van de) wet verder te versterken.
Ecorys voerde de evaluatie in opdracht van het WODC uit. De Uitvoeringswet verordening terroristische online inhoud (Uitvoeringswet TOI) komt voort uit een EU-verordening en is in september 2023 in werking getreden. De minister van Justitie en Veiligheid diende binnen drie jaar na inwerkingtreding van de wet een evaluatie naar de Tweede Kamer te sturen, met daarin een beoordeling van de doeltreffendheid van de wet en een beeld van de wijze waarop de wet in de praktijk functioneert. Deze evaluatie geeft invulling aan die verplichting.
Instrumenten
Via de Uitvoeringswet TOI kan de Autoriteit online Terroristisch en Kinderpornografisch Materiaal (ATKM) hostingdiensten verplichten terroristische online inhoud te verwijderen of ontoegankelijk te maken. Dat kan via een verwijderingsbevel. Als hostingdiensten in een bepaalde periode herhaaldelijk in de fout gaan, kan een blootstellingsbesluit worden uitgevaardigd. Hiermee kan een hostingdienst worden verplicht structurele maatregelen te nemen om het risico op herhaling tegen te gaan.
Beeld: © WODC
Begrenzing werking wet
De werking van de wet wordt door verschillende factoren begrensd. Zo rust de uitvoering van de wet nu volledig op het verwijderingsbevel. Er wordt geen gebruikgemaakt van de blootstellingsbesluiten, met name vanwege het ontbreken van een helder en uniform kader voor de inzet van dit instrument en het beoordelen van de genomen maatregelen. Ook niet-bindende verwijderverzoeken worden niet door de ATKM ingezet.
Over de wenselijkheid van het gebruik van dergelijke verzoeken lopen de meningen uiteen. Voorstanders zien mogelijkheden om sneller op te treden tegen terroristische online inhoud omdat de administratieve procedure rondom verwijderverzoeken lichter is dan die voor verwijderingsbevelen. Tegenstanders wijzen bijvoorbeeld op het gevaar van overblokkering als de beoordeling van wat terroristische online inhoud is, verschuift van de overheid naar private platformen.
Daarnaast komt door de handmatige detectiemethode waarschijnlijk maar een deel van de terroristische online inhoud in beeld. Bovendien heeft de ATKM, vanwege haar zelfstandige status, geen directe toegang tot bronnen die trends over dit type inhoud bevatten, zoals Europol-datasets. Dit bemoeilijkt het detectieproces. Verder valt een aanzienlijk deel van de gedetecteerde inhoud in een grijs gebied van inhoud die weliswaar zorgwekkend is, maar niet eenduidig onder de wettelijke definitie van terroristische online inhoud valt. De ATKM heeft geen bevoegdheid om op dit soort schadelijke inhoud in te grijpen.
Aanbevelingen
De onderzoekers raden het ministerie van Justitie en Veiligheid onder andere aan om de haalbaarheid te onderzoeken van het actiever gebruik van het verwijderverzoek als aanvullend instrument voor de ATKM. Ook raden ze aan om te investeren in de technische en personele randvoorwaarden voor de ATKM, aangezien het huidige budget en bezetting onvoldoende zijn voor het effectief opereren op de middellange termijn.
De ATKM wordt onder andere aanbevolen om in te zetten op geautomatiseerde detectie van terroristische online inhoud, aangezien handmatige detectie op dit moment de voornaamste bottleneck vormt in het primaire proces. Ook wordt aanbevolen om een kader te ontwikkelen voor de inzet van het blootstellingsbesluit, omdat dat bij uitstek een instrument is dat structurele gedragsverandering bij hostingdiensten kan afdwingen. Een laatste concrete aanbeveling is om de bekendheid te vergroten van het openbare meldpunt voor terroristische online inhoud dat de ATKM eind 2025 heeft geopend.
Bij dit rapport schreef het WODC deze aanbiednota.