Ieder jaar begint een kleine 7.000 mensen aan een forensische behandeling. Het gaat om strafrechtelijk veroordeelden met een psychische aandoening, verslaving of verstandelijke beperking. Van hen volgt 80% de ‘ideale route’: in de laatste fase van hun zorgtraject leven zij in de samenleving met alleen nog ambulante zorg of woonzorg, en niet in een gesloten omgeving. Bij 20% lukt dit echter niet. Zij verblijven aan het eind van het forensische zorgtraject in een gesloten kliniek of in de gevangenis. Dit komt vaak door een nieuw delict, door de ernst van de stoornis of door een tekort aan plekken in met name de ‘verblijfszorg’.
Dat blijkt uit WODC-onderzoek dat uitgebreid in beeld brengt hoe tussen 2011 en 2021 de forensische zorgtrajecten liepen. Met welke typen zorg beginnen de trajecten? Hoe lang duurden die trajecten, wanneer is op- of afgeschaald? Wat was de invloed van demografische en strafrechtelijke kenmerken van patiënten en van hun stoornis op het verloop van de zorgtrajecten? Hiermee komt voor het eerst informatie beschikbaar over de in- door- en uitstroom van patiënten in de forensische zorg.
Beeld: © Shutterstock
Meeste forensische zorg is ambulant
De meeste veroordeelden, twee derde, begonnen hun zorgtraject met ambulante zorg. Dat is zorg waarbij de patiënt thuis woont en naar de behandelaar toe gaat. Het ging om meer dan 4.600 patiënten per jaar. De andere trajecten begonnen in beschermde wooninstellingen, in een gesloten klinieken of in de gevangenis. Bij elkaar ruim 2.000 mensen. De tbs-maatregel is in dit onderzoek niet meegenomen, omdat die een eigen traject heeft, waarbij terugkeer volgens vaststaande stappen gaat. Dit is overigens een heel klein gedeelte van de forensische zorg, een paar procent.
Terugkeer samenleving na forensisch traject
Door alle trajecten te analyseren, werd duidelijk dat de helft van de forensische zorgtrajecten zoals gewenst verliep: het lukte de patiënten ambulant te behandelen of vanuit een kliniek of gevangenis stap voor stap terug te laten keren naar de samenleving. Dat kon ook in een beschermde woonomgeving zijn. Soms lukte dit pas na een wisselend verloop met een tussenperiode in detentie. Een op de vijf forensische zorgpatiënten volgde het gewenste pad echter niet. Vaak doordat ze tijdens de behandeling opnieuw een delict begingen of de voorwaarden schonden, waardoor ze alsnog in de gevangenis kwamen.
Overzicht van ideaal trajectverloop per type beginsetting
Beeld: © WODC
Helemaal: traject eindigt zonder tussentijdse opschaling of detentie in een open FZ-setting. Grotendeels: traject eindigt in een open FZ-setting na een tussentijdse opschaling of detentieperiode. Enigszins: traject eindigt in een open FZ-setting na meerdere tussentijdse opschalingen of detentieperiodes. Nauwelijks: traject eindigt in een gesloten setting; laatste verplaatsing is geen opschaling of detentie. Niet: traject eindigt in een gesloten setting en de laatste verplaatsing is een opschaling of detentie.
Aandacht voor ambulante zorg en verblijfszorg
Het onderzoek laat zien waar lacunes zijn. Er zijn bijvoorbeeld te weinig plekken in de ‘verblijfszorg’ voor mensen voor wie zelfstandig wonen te hoog gegrepen is, bijvoorbeeld door een psychotische stoornis. Dat het grootste deel van de forensische zorg ambulant is, verdient volgens de onderzoekers ook meer aandacht van beleidsmakers. De discussie gaat nu vaak over de kleine groep met een tbs-maatregel. De ambulante zorg gaat bovendien niet over een ‘lichte’ groep mensen, blijkt uit het onderzoek. De meesten hebben al meerdere veroordelingen achter de rug en recidive is hoog, wat bleek uit eerder WODC-onderzoek.
De onderzoekers pleiten er ook voor dat er een centrale registratie komt van de vervolgzorg die forensische patiënten nodig hebben. Dat is belangrijk voor de aansluiting met reguliere zorg. Er is onder meer een grote groep met een psychotische stoornis die langdurig zorg nodig heeft.
Zie ook eerder onderzoek van de kennislijn Forensische zorg dat gaat over het belang van een goede aansluiting tussen forensische en reguliere zorg: Nieuwe cijfers aansluiting forensische en reguliere zorg brengen kwetsbaarheden in beeld.
Bij rapport 'Het verloop van forensische zorgtrajecten in de periode 2011-2021’ schreef het WODC deze aanbiednota.