Illegale handel in geneesmiddelen : een groeiend probleem

Samenvatting

Wereldwijd is de farmaceutische industrie een bedrijfstak waarin veel voorschriften en regels gelden, maar de illegale handel in geneesmiddelen is groeiende en florerend (The threat of pharmaceutical crime in the EU and beyond, Europol, 2025 en I. Van Leiden, A. Lenders en H. Ferwerda, Een bittere pil ; het fenomeen en de aanpak van illegale medicijnenhandel, Politie & Wetenschap (nr. 104), 2018). Deze vorm van criminaliteit kent verschillende risico’s: op individueel niveau voor de volksgezondheid en op maatschappelijk niveau voor de economie. Ook het vertrouwen in de branche en in de overheid kan worden aangetast. Daarmee wordt gesproken van ondermijnende criminaliteit.
Er zijn drie verschillende vormen van illegale geneesmiddelenhandel. Ten eerste  de illegale verhandeling van legale, ook wel de reguliere geneesmiddelen, al dan niet verkrijgbaar met recept. Ten tweede de handel in vervalste geneesmiddelen en ten derde de handel van medicijnen die in Nederland verboden zijn. Uit eerder onderzoek blijkt dat in Nederland illegale of vervalste geneesmiddelen in het reguliere circuit nauwelijks gezien geworden (Van Leiden, Lenders en Ferwerda, 2018). Het huidige onderzoek richt zich dan ook op de eerste vorm: illegale verhandeling van receptplichtige geneesmiddelen. 
Uit eerdere studies blijkt dat er een relatie is tussen illegale medicijnhandel en georganiseerde criminaliteit (R.M. Koenraadt,The illicit medicines trade from within: an analysis of the demand and supply sides of the illicit market for lifestyle medicines, Universiteit Utrecht, 2018; Van Leiden, Lenders en Ferwerda, 2018 en Pharmaceutical Crime and Organized Criminal Groups: an analysis of the involvement of organized criminal groups in pharmaceutical crime since 2008, Interpol, 2014). Deze laten zien dat de illegale handel in geneesmiddelen vrij ongeorganiseerd is met criminelen die opereren middels flexibele informele netwerken en wisselende rollen. Wel zijn er enkele grote spelers op de illegale geneesmiddelenmarkt die in goed georganiseerd verband te werk gaan. De organisatiegraad van deze netwerken is echter niet eenduidig.
Daarnaast kan de illegale handel in legale geneesmiddelen worden gefaciliteerd door mensen van binnenuit, zoals medewerkers van groothandelaren of ziekenhuizen die meewerken aan diefstal of doorverkoop van receptplichtige medicijnen (Europol, 2025). De manieren waarop receptplichtige geneesmiddelen in Nederland kunnen weglekken vanuit bevoegde verstrekkers naar het illegale circuit blijken vooralsnog uit praktijkvoorbeelden. Wetenschappelijk en meer diepgaand inzicht in de Nederlandse situatie ontbreekt tot op heden. 
Doel van dit onderzoek is inzicht verkrijgen in de illegale geneesmiddelenhandel in Nederland.  In het bijzonder in de manieren waarop de legale geneesmiddelen in het illegale circuit terecht komen en wat de relatie is met georganiseerde (drugs)criminaliteit. Wanneer hier meer zicht op is, kunnen eventuele tekortkomingen in de huidige aanpak in kaart worden gebracht. Zo kunnen duidelijke aanbevelingen worden geformuleerd voor de toekomstige aanpak van de illegale geneesmiddelenhandel.