In een goed functionerende rechtsstaat hebben mensen gelijke rechten, zijn ze beschermd tegen onrecht en hebben ze toegang tot goede rechtshulp. Ons rechtsbestel, dat bestaat uit rechterlijke organisaties, juridisch professionals en juridische procedures, zorgt ervoor dat deze basisprincipes in de praktijk worden nageleefd. Binnen de kennislijn Rechtsbestel onderzoeken of het Nederlandse rechtsbestel werkt. Ook bekijken we hoe veranderingen en vernieuwingen van het rechtsbestel kunnen bijdragen aan het waarborgen van de rechtsstaat.
Wat onderzoeken we?
Centraal in het onderzoek staat het traject dat burgers en kleine bedrijven volgen voor het aanpakken van hun problemen met een juridische aspect. Ook wordt gekeken naar de organisaties in het rechtsbestel, zoals rechtbanken en uitvoeringsinstanties. En naar de personen die in het rechtsbestel werkzaam zijn, bijvoorbeeld rechters, advocaten en notarissen.
Het onderzoek van de kennislijn spitst zich toe op de volgende onderwerpen:
- Rechtspleging en toegang tot het recht
- Juridische problemen en oplossingsroutes van rechtzoekenden
- Alternatieve geschilbeslechting
1. Rechtspleging en toegang tot het recht
Mensen, bedrijven en organisaties moeten erop kunnen vertrouwen dat zij hun recht kunnen halen als dat nodig is. Dat vraagt om procedures die toegankelijk, begrijpelijk en zorgvuldig zijn. Daarnaast is het van belang dat professionals deskundig en nauwgezet werken. We onderzoeken hoe de rechtspleging in de praktijk functioneert en welke knelpunten er zijn. De nadruk ligt op civiel- en bestuursrechtelijke procedures, maar het onderzoek kan ook gaan over vormen van rechtspraak en afdoening binnen het strafrecht. We onderzoeken onder meer of procedures goed toegankelijk zijn, hoe de dienstverlening wordt ervaren en hoe professionals en organisaties binnen de rechtspleging functioneren.
Meer informatie en de laatste rapporten over Rechtspleging en toegang tot het recht.
2. Juridische problemen en oplossingsroutes van rechtzoekenden
Burgers en bedrijven pakken hun problemen op verschillende manieren aan, zowel binnen als buiten het recht. Ze proberen er zelf uit te komen met de andere partij, maken gebruik van professionele bemiddeling of mediation, of vragen juridisch advies. Een klein deel van de problemen belandt uiteindelijk bij een rechter of buitengerechtelijke instantie. We onderzoeken welke keuzes rechtzoekenden maken bij het aanpakken van hun problemen, met name voor problemen die binnen het civiel- en bestuursrecht vallen. We onderzoeken onder meer waarom er wel of geen (juridische) stappen worden gezet, welke drempels mensen ervaren – zoals kosten, tijd, of ervaren stress – en in hoeverre de gekozen aanpak het probleem echt oplost.
Meer informatie en de laatste rapporten over Juridische problemen en oplossingsroutes van rechtzoekenden.
Animatie WODC Geschilbeslechtingsdelta
Deze animatievideo van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) geeft uitleg over het belang van hun onderzoeken. De animatie visualiseert de tekst van de voice-over.
VOICE-OVER: "Het is zo gepiept. Klik, klik, klaar. Je hebt een nieuw bankstel gekocht. Betaald, bezorgd. Het staat prachtig. Tot je er op gaat zitten. Dan blijkt de vering kapot. Je zoekt contact met de webshop. Online formulier invullen. Dan blijft het akelig stil. Wat nu?
De online aankoop. Een conflict op het werk. Een probleem met je huurbaas. Een rekening die niet klopt."
Beeldtekst:
61%VOICE-OVER: "Zes op de tien Nederlanders hebben ermee te maken. Voor iedereen is dat een lastige situatie, maar slechts een klein deel ziet het als een juridisch probleem.
Dus daar sta je met je kapotte bank. Je hebt de keuze. Je kunt het erbij laten zitten en je verlies nemen. Dat is geen ongebruikelijke keuze."
Beeldtekst:
2020: 11%
2024: 13%VOICE-OVER: "Eén op de acht mensen doet het en dit aantal stijgt, maar de meeste mensen laten het er niet bij zitten."
Beeldtekst:
87%VOICE-OVER: "Ze gaan bellen, schrijven, contact zoeken. En dat werkt."
Beeldtekst:
39%
78%VOICE-OVER: "Zo'n 40% komt er samen uit en bijna 80% van hen is tevreden met het resultaat. Niet iedereen komt er onderling uit."
Beeldtekst:
27%VOICE-OVER: "Ruim een kwart van de mensen schakelt hulp in, bijvoorbeeld een advocaat of een rechtsbijstandverzekeraar. Vaak komen mensen er op die manier alsnog uit."
Beeldtekst:
9%VOICE-OVER: "Een kleine groep vraagt een onafhankelijke partij om een beslissing te nemen, zoals een rechter of een geschillencommissie.
Juridische situaties horen bij het leven. Daarom onderzoekt het WODC al 25 jaar hoe Nederlanders hun weg vinden naar recht en hoe toegankelijk die weg is."
Beeldtekst:
Daarom onderzoekt het WODC al 25 jaar hoe Nederlanders hun weg vinden naar recht. En hoe toegankelijk die weg is.Het logo van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum verschijnt in beeld.
3. Alternatieve geschilbeslechting
Alternatieve geschilbeslechting is voor mensen, bedrijven en organisaties een laagdrempelige manier voor het aanpakken van een geschil. Ze gaan dan niet naar de rechter, maar zoeken onder begeleiding van een onafhankelijke en onpartijdige derde (bijvoorbeeld een mediator of een geschillencommissie) naar een oplossing voor hun probleem. De hoofdvormen van alternatieve geschilbeslechting zijn arbitrage, bindend advies en mediation. We bekijken hoe dit soort trajecten voor het aanpakken van geschillen in de praktijk functioneren. We onderzoeken daarbij onder meer nieuwe ontwikkelingen, de kenmerken van de verschillende varianten, de mogelijke voor- en nadelen en de kwaliteit die ze bieden.
Meer informatie en de laatste rapporten over Alternatieve geschilbeslechting.
Recente onderzoeken
Bij mediation proberen mensen of bedrijven die een conflict hebben er samen met de andere partij uit te komen. Ze doen dat met begeleiding van een onafhankelijke derde, de mediator. Voor mensen en bedrijven die een conflict met mediation willen aanpakken, is het belangrijk dat die mediation van goede kwaliteit is. Partijen kunnen grote belangen in een conflict hebben en de gevolgen van de aanpak van het conflict zijn mogelijk nog groter. Het mediationveld is volop in ontwikkeling. De vraag is hoe het staat met kwaliteit van mediation in Nederland.
Lees meer in dit nieuwsbericht (met daarin een link naar het volledige rapport): Kwaliteit van mediation in kaart gebracht (2026)
Beluister ook de podcast
In de podcast gaat host Petra Merkx in gesprek met onderzoekers Willem-Jan Verhoeven en Vanja Ljujic: Mediation beter dan een rechtszaak?
Het aantal mensen in Nederland met één of meer juridische problemen is licht gegroeid. De toename zit vooral in kwesties over wonen en werk, en gezondheidsproblemen veroorzaakt door derden, zoals een verkeersongeluk. Dit blijkt uit een vijfjaarlijks WODC-onderzoek over de toegang van burgers tot het recht, juridische instanties en procedures. Uit het onderzoek blijkt ook dat het aantal mensen met een juridisch probleem dat actie onderneemt, weer een beetje is afgenomen. Dat zou kunnen duiden op verslechtering van de toegang tot het recht. Positief is dat partijen die elkaar wél treffen, steeds vaker overeenstemming bereiken.
Lees meer in dit nieuwsbericht (met daarin een link naar het volledige rapport): Groter deel bevolking ervaart juridische problemen (2026)
Beluister ook de podcast
In de podcast gaat host Carlissa Remmerswaal in gesprek met onderzoeker Myrte Hoekstra: Van arbeidsconflict tot zeurende buren: juridische problemen kennen we allemaal (2026)
De in 2019 opgerichte Netherlands Commercial Court (NCC) - een internationale handelskamer van de Rechtbank Amsterdam - functioneert naar behoren, maar krijgt minder zaken dan verwacht. Dat blijkt uit een tussenevaluatie van het WODC. In relatief veel zaken staat de snelheid van besluitvorming voorop. Deze zaken zijn met een betrekkelijk eenvoudige procedure afgedaan. Om de doelstellingen binnen tien jaar te realiseren, lijkt óf een andere ontwikkeling van de NCC wenselijk, óf bijstelling van de verwachtingen over het aantal zaken en/of de aanlooptijd.
Lees meer in dit nieuwsbericht (met daarin een link naar het volledige rapport): Internationale handelskamer werkt goed, maar minder zaken dan verwacht (2025)
Medewerkers
- Willem-Jan Verhoeven (kennislijncoördinator)
- Teun Geurts
- Myrte Hoekstra
- Maaike van der Kramer
- Vanja Ljujic
- Renate van Riezen-den Bak
- Gieneke Teeuwen
Alle onderzoeken
Via de groene button vind je een overzicht van álle onderzoeken van het WODC, zowel intern als extern uitgevoerd. Met zoekwoorden als 'rechtsstaat', 'rechtsbestel' en 'mediation' vind je alle publicaties over dit thema of die daaraan verwant zijn.