Justitiële verkenningen

Het tijdschrift Justitiële verkenningen is een gezamenlijke uitgave van het WODC en Boom Juridisch. Het tijdschrift verschijnt zes keer per jaar en belicht justitiële trends en ontwikkelingen.

Herman Franke
©Carla Schoo

Meest recente editie: Frankes Twee eeuwen gevangen: dertig jaar later (2021, nr. 2)

Het thema van Jv 2021, nr.2 is Frankes Twee eeuwen gevangen: dertig jaar later. Deze editie is digitaal beschikbaar met volledige tekst, inleiding en afzonderlijke artikelen.

Dit themanummer is gewijd aan de recente heruitgave van Herman Frankes proefschrift Twee eeuwen gevangen. Misdaad en straf in Nederland. De vermaarde criminoloog, die zich later zou ontwikkelen tot romanschrijver, leverde destijds, in 1990, een dissertatie van bijna duizend pagina’s af. Onder studenten werd het wel ‘de baksteen’ genoemd. Niettemin leest het boek als een roman. Met veel gevoel voor detail wordt een beeld geschetst van de praktijk van het straffen gedurende twee eeuwen, de veranderingen die daarin optraden, en de politieke en maatschappelijke discussies die erover werden gevoerd. Er verscheen ook een publieksversie en de verkorte Engelse uitgave werd door de American Society of Criminology bekroond als beste buitenlandse studie.

In dit themanummer reflecteren acht gevangenisdeskundigen op het hedendaagse gevangeniswezen vanuit de optiek van het boek. Zo worden handvatten geboden om in publieke en wetenschappelijke discussies over straf en detentie boven de waan van de dag uit te stijgen en nieuwe ontwikkelingen te relateren aan de theoretische concepten die Franke heeft geïntroduceerd.

Het nummer opent met de bijdrage van René van Swaaningen, die de vraag aan de orde stelt hoe de civilisatietheorie van Norbert Elias, die het theoretisch fundament vormt van Frankes boek, zich verhoudt tot andere verklaringsmodellen in de penologie, zoals die van Émile Durkheim, Max Weber en Michel Foucault. Toon Molleman laat in een historisch artikel zien dat de ambities binnen het gevangeniswezen om het gedrag van gedetineerde positief te beïnvloeden vaak stuitten op beperkingen in de praktijk. Hij constateert vergelijkbare problemen in de de huidige tijd en doet voorstellen voor verbetering. Miranda Boone gaat in op het begrip zelfdwang, dat in het werk van Franke een belangrijke rol speelt en legt een link met de huidige tendens van responsabilisering van gedetineerden. Judit Serrarens beantwoordt de vraag of de emancipatie van gedetineerden is geslaagd enerzijds bevestigend door te wijzen op het verkregen kiesrecht en het goed functionerende beklag- en beroepsrecht. Anderzijds is de bestaande regeling voor hun inspraak en vertegenwoordiging zeer rudimentair. Daar komt bij dat de kwetsbare positie van gevangenen door de coronacrisis verder onder druk is komen te staan. Jolande uit Beijerse vergelijkt de in het boek beschreven ontwikkeling van de cellulaire gevangenisstraf vanaf 1840 met de ontstaansgeschiedenis van de gesloten jeugdhulp vanaf 1990. Bepleit wordt om de gesloten jeugdhulp zo spoedig mogelijk af te bouwen. Christine Otten levert een meer literaire bijdrage aan dit nummer. Zij gaat in op de vraag waarom fictie soms beter dan wetenschap of non-fictie inzicht geeft in de ervaring van het gevangen zijn. Cyrille Fijnaut wijdt zijn bijdrage aan de wijze waarop Franke het werk van buitenlandse denkers over gevangenissystemen behandelt. Hij constateert dat het werk van Georg Rusche en Otto Kirchheimer en van Michel Foucault, wier interpretaties van de ontwikkeling van het gevangenissysteem nog steeds in grote mate het academische debat beheersen, daarin zeer gebalanceerd is behandeld, maar mist de aandacht voor het werk van Cesare Beccaria, Edouard Ducpétiaux en Cesare Lombroso. Pieter Ippel stelt tot slot de vraag of het concept emancipatie, eveneens een sleutelbegrip in het werk van Franke, wel passend is om het historische proces te duiden van totale instituties zoals gevangenissen en psychiatrische inrichtingen. Hij concludeert dat er weliswaar sprake is van een aanzienlijke lotsverbetering, maar niet van gelijkberechtiging, bevrijding of ontvoogding.