Data en kunstmatige intelligentie (AI) spelen een steeds grotere rol in het werk van justitie en veiligheid. De kennislijn Digitale rechtsstaat van het WODC ontwikkelt datamodellen en gebruikt ze voor analyse en ramingen. Daarnaast onderzoekt de kennislijn hoe je data en AI verantwoord kunt gebruiken. AI biedt kansen, maar kent ook risico’s op het gebied van privacy, dataveiligheid en gebruik van algoritmen die tegen mensenrechten ingaan.
De datamodellen en monitoren die het WODC maakt en gebruikt, laten zien hoe criminaliteit, rechtshandhaving en de uitvoering van straffen zich ontwikkelen.
Hiervoor heeft de kennislijn drie monitoren:
- Prognosemodel Justitiële Ketens
- Criminaliteit en Rechtshandhaving
- Uitvoering Strafrechtelijke Beslissingen (in ontwikkeling)
1. Prognosemodel Justitiële Ketens
Met het Prognosemodel Justitiële Ketens (PMJ) maakt de kennislijn jaarlijks ramingen van de capaciteitsbehoefte van de justitiële ketens voor 7 jaar vooruit. PMJ is een hulpmiddel bij het opstellen van de conceptbegroting van het ministerie van Justitie en Veiligheid.
Naast dit jaarlijkse rapport onderzoekt de kennislijn in hoeverre recente ontwikkelingen op het gebied van prognosemodellen en data-analyse gebruikt kunnen worden om de huidige ramingen te verbeteren. Hiervoor loopt een PMJ-doorontwikkelingsprogramma.
2. Monitor Criminaliteit en rechtshandhaving
De jaarlijkse publicatie ‘Criminaliteit en rechtshandhaving’ bevat uitgebreide informatie over de aard en omvang van de criminaliteit in Nederland over een periode van 10 jaar. Het gaat over de opsporing van criminaliteit door de politie, de vervolging en de strafrechtelijke reactie door het Openbaar Ministerie en de rechter, en er wordt gekeken naar de tenuitvoerlegging van opgelegde sancties. Tenslotte is er ook aandacht voor de ontwikkelingen in internationaal perspectief.
Het WODC werkt daarvoor samen met het Centraal Bureau voor de Statistiek, de Raad voor de rechtspraak, de politie en het Openbaar Ministerie.
Meer informatie en de laatste rapporten van de monitor Criminaliteit en rechtshandhaving
3. Monitor Uitvoering Strafrechtelijke Beslissingen (in ontwikkeling)
De monitor Uitvoering Strafrechtelijke Beslissingen (USB-monitor) verzamelt, analyseert en beschrijft data over de uitvoering van strafrechtelijke beslissingen. Het gaat dan over de tijdigheid, zekerheid, goed informeren en persoonsgericht werken. De USB-monitor wordt de komende periode doorontwikkeld. Daarnaast worden duidende en verdiepende onderzoeken opgezet naar aanleiding van de jaarlijkse rapportages van de monitor.
Contactpersoon: Jitske Janmaat
Recente onderzoeken
Het WODCheeft samen met de Raad voor de rechtspraak in kaart gebracht welke capaciteitsbehoefte er is in de justitiële ketens tot en met 2031. Het gaat om ramingen over bijvoorbeeld het gevangeniswezen, Halt-maatregelen of slachtofferhulp. De ramingen zijn gemaakt met het Prognosemodel Justitiële Ketens (PMJ) en dienen als onderbouwing van een deel van de Rijksbegroting van het ministerie van Justitie en Veiligheid voor 2027.
Zie het nieuwsbericht met daarin een link naar het gehele rapport: WODC maakt raming capaciteitsbehoefte justitiële ketens tot en met 2031 (2026)
Door klimaatverandering komen natuurrampen, zoals overstromingen, bosbranden en stormen steeds vaker voor. Dergelijke natuurrampen vragen extra politiecapaciteit die vooral is gericht op noodhulp en handhaving. Dat kan onder andere leiden tot minder aandacht voor opsporing van verdachten. In dit WODC-rapport is doorgerekend wat de effecten zijn van een natuurramp op de strafrechtketen. Die effecten blijken niet heel groot. Wel kunnen bestaande problemen door de ramp onder bepaalde omstandigheden verder worden vergroot.
Zie het nieuwsbericht met daarin een link naar het gehele rapport: Strafrechtketen redelijk bestand tegen gevolgen van natuurramp (2026)
In 2024 is het aantal door de politie geregistreerde misdrijven iets kleiner dan het jaar ervoor met een daling van 1%. Het aantal geregistreerde verdachten neemt sterker af met 6%. De instroom van zaken bij het OM is echter toegenomen (9%), evenals het aantal dagvaardingen en oproepen wegens verzet tegen een strafbeschikking (8%). Ook stijgt het aantal sancties dat is opgelegd door het OM en de rechter met respectievelijk 20% en 1%. Dat blijkt uit de publicatie Criminaliteit en Rechtshandhaving 2024 van het WODC, CBS en de Raad voor de rechtspraak.
Zie het nieuwsbericht met daarin een link naar het gehele rapport: Criminaliteitsbeeld 2024 wisselend ten opzichte van 2023 (2025)
Data worden in grote hoeveelheden en soorten aangemaakt, geanalyseerd, rondgestuurd en gebruikt voor uiteenlopende doeleinden. Denk hierbij aan foto’s delen op social media, maar ook aan registratie van persoonsgegevens door overheidsinstanties. Bij gebruik van data is de oorsprong en kwaliteit hiervan niet altijd bekend. Maar ook wanneer data aangemaakt worden, is er niet altijd zicht op hoe deze data gebruikt gaan worden. Voor een digitaler wordende rechtsstaat is het noodzakelijk om als maatschappij en overheid vertrouwen te kunnen hebben in data en de kwaliteit ervan. Data lineage kan daaraan bijdragen.
Zie het nieuwsbericht met daarin een link naar het gehele rapport: Vertrouwen krijgen in data en datakwaliteit door middel van data lineage (2024)
Het WODC gaat in een innovatieve pilot een zogeheten Large Language Model (LLM, een vorm van generatieve AI gericht op tekstverwerking) inzetten om computercode van de ene programmeertaal naar een andere om te zetten.
Deze computercode wordt nu gebruikt voor een bestand dat forensische zorg- en detentietrajecten in kaart brengt. Dit bestand wordt voor verschillende onderzoeken van het WODC gebruikt. De vertaalslag is nodig om de code toekomstbestendig te maken – de code wordt omgezet in een programmeertaal die efficiënter, beter leesbaar en sneller is dan de huidige programmatuur.
Zie de pagina Welk onderzoek doen we?: Pilot gebruik AI: omzetten syntax van SPSS naar R
Medewerkers
- Jitske Janmaat (kennislijncoördinator)
- Debora Moolenaar
- Floris ter Braak
- Mortaza Bargh
- Ben Tims
Via de groene button vind je een overzicht van álle onderzoeken van het WODC, zowel intern als extern uitgevoerd.